文具の市場規模の推移 | 1985〜2024年
市場規模がどう推移したか?
成長期(1985〜1990年)鉛筆・万年筆を含む筆記具がそろって増えた。鉛筆は510.2万グロスから531.2万グロスへ、万年筆は50.2万ダースから58.4万ダースへ、ボールペンは9.4億本から12.2億本へ増えた。
入れ替わり期(1990〜2000年)旧来の筆記具が減り、ボールペンとシャープペンシルが伸びた。鉛筆は2000年に308.6万グロスまで減り、万年筆は2001年に13.1万ダースとなった。一方ボールペンは2000年に19.1億本、シャープペンシルは1999年に3.8億本の山をつけた。
縮小・選別期(2000年〜)品目ごとに明暗が分かれた。鉛筆は2024年に86.4万グロスと山の6分の1に、シャープペンシルは1.2億本に減った。ボールペンは2005年の12.3億本から2024年の15.6億本へ、マーキングペンは2010年の5.8億本から7.7億本へ持ち直した。
上場企業はどう意思決定したか?
鉛筆の需要が頭打ちになると、筆記具の上場企業は本業の外へ多角化したのち、筆記具へ戻った。三菱鉛筆は1973年から非筆記具の領域へ事業を多角化し、1975年に手芸用品のホビーラホビーレ、1979年にユニ工業を設立したが、30年かけて筆記具への集中へ戻し、2002年には1990年に買収した英国ROYAL SOVEREIGNを売却した。
鉛筆・万年筆が縮み、ボールペンが伸びた1990年代以降、各社は海外拠点と主力品に経営資源を投じた。パイロットコーポレーションは1994年に欧州法人を設立し、1999年に伊勢崎第二工場を新設した。三菱鉛筆は1996〜2000年にシンガポール・スペイン・台湾・豪州・ベトナムへ法人を設立し、2005年以降は中国で生産会社を設立した。ボールペンが持ち直す2006年には、油性インクの溶剤を替えて筆記摩擦を半減させ、単品をシリーズへ展開する商品戦略をとり、2024年にはドイツのC. Josef Lamyを買収した。
万年筆に依存する社は単独での存続が難しくなり、再編が進んだ。パイロットは2002年に株式移転で持株会社を設立し、2003年に事業会社を吸収合併した。セーラー万年筆は2002年に中国へ生産子会社を設立したが2014年に中国工場を閉鎖し、2018年にプラスと資本提携、2022年にプラスの子会社となった。
文具 › 鉛筆 | 国内市場規模・生産量
| 年 | 月 | 生産額 | 単位 | 生産量 | 単位 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1985年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 5,102 | 千グロス |
| 1986年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 4,995 | 千グロス |
| 1987年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 4,910 | 千グロス |
| 1988年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 5,267 | 千グロス |
| 1989年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 5,089 | 千グロス |
| 1990年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 5,312 | 千グロス |
| 1991年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 4,268 | 千グロス |
| 1992年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 4,368 | 千グロス |
| 1993年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 4,207 | 千グロス |
| 1994年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 3,688 | 千グロス |
| 1995年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 3,941 | 千グロス |
| 1996年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 4,204 | 千グロス |
| 1997年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 3,668 | 千グロス |
| 1998年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 3,021 | 千グロス |
| 1999年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 2,802 | 千グロス |
| 2000年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 3,086 | 千グロス |
| 2001年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 2,631 | 千グロス |
| 2002年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 2,531 | 千グロス |
| 2003年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 2,673 | 千グロス |
| 2004年注1 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 2,726.5 | 千グロス |
| 2005年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 2,655.9 | 千グロス |
| 2006年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 2,484.8 | 千グロス |
| 2007年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 2,174.6 | 千グロス |
| 2008年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,905.1 | 千グロス |
| 2009年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,438.2 | 千グロス |
| 2010年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,607.5 | 千グロス |
| 2011年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,394.8 | 千グロス |
| 2012年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,257.2 | 千グロス |
| 2013年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,248.8 | 千グロス |
| 2014年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,372.2 | 千グロス |
| 2015年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,362.7 | 千グロス |
| 2016年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,473.1 | 千グロス |
| 2017年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,311.1 | 千グロス |
| 2018年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,442.3 | 千グロス |
| 2019年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,230.3 | 千グロス |
| 2020年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,059.7 | 千グロス |
| 2021年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,324.3 | 千グロス |
| 2022年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,230.5 | 千グロス |
| 2023年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 894.6 | 千グロス |
| 2024年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 863.9 | 千グロス |
主な企業
文具 › 万年筆 | 国内市場規模・生産量
| 年 | 月 | 生産額 | 単位 | 生産量 | 単位 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1985年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 502 | 千ダース |
| 1986年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 466 | 千ダース |
| 1987年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 483 | 千ダース |
| 1988年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 435 | 千ダース |
| 1989年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 436 | 千ダース |
| 1990年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 584 | 千ダース |
| 1991年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 460 | 千ダース |
| 1992年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 382 | 千ダース |
| 1993年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 287 | 千ダース |
| 1994年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 280 | 千ダース |
| 1995年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 306 | 千ダース |
| 1996年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 282 | 千ダース |
| 1997年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 242 | 千ダース |
| 1998年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 223 | 千ダース |
| 1999年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 190 | 千ダース |
| 2000年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 166 | 千ダース |
| 2001年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 131 | 千ダース |
| 2002年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | n/a | 千ダース |
| 2003年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | n/a | 千ダース |
主な企業
文具 › シャープペンシル | 国内市場規模・生産量
| 年 | 月 | 生産額 | 単位 | 生産量 | 単位 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1985年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 290 | 百万本 |
| 1986年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 237 | 百万本 |
| 1987年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 220 | 百万本 |
| 1988年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 232 | 百万本 |
| 1989年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 260 | 百万本 |
| 1990年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 258 | 百万本 |
| 1991年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 264 | 百万本 |
| 1992年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 270 | 百万本 |
| 1993年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 236 | 百万本 |
| 1994年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 247 | 百万本 |
| 1995年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 259 | 百万本 |
| 1996年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 299 | 百万本 |
| 1997年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 350 | 百万本 |
| 1998年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 338 | 百万本 |
| 1999年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 376 | 百万本 |
| 2000年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 341 | 百万本 |
| 2001年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 294 | 百万本 |
| 2002年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 285 | 百万本 |
| 2003年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 258 | 百万本 |
| 2004年注1 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 264.2 | 百万本 |
| 2005年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 204.8 | 百万本 |
| 2006年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 196.4 | 百万本 |
| 2007年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 199.3 | 百万本 |
| 2008年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 172.5 | 百万本 |
| 2009年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 154.5 | 百万本 |
| 2010年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 164.9 | 百万本 |
| 2011年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 160.2 | 百万本 |
| 2012年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 153.5 | 百万本 |
| 2013年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 149.7 | 百万本 |
| 2014年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 151.1 | 百万本 |
| 2015年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 167.9 | 百万本 |
| 2016年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 167.6 | 百万本 |
| 2017年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 166.8 | 百万本 |
| 2018年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 155.4 | 百万本 |
| 2019年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 129.4 | 百万本 |
| 2020年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 107.9 | 百万本 |
| 2021年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 104.6 | 百万本 |
| 2022年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 118.3 | 百万本 |
| 2023年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 121.5 | 百万本 |
| 2024年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 117.6 | 百万本 |
主な企業
調査中
文具 › ボールペン | 国内市場規模・生産量
| 年 | 月 | 生産額 | 単位 | 生産量 | 単位 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1985年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 939 | 百万本 |
| 1986年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 853 | 百万本 |
| 1987年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 856 | 百万本 |
| 1988年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 974 | 百万本 |
| 1989年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,055 | 百万本 |
| 1990年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,215 | 百万本 |
| 1991年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,196 | 百万本 |
| 1992年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,196 | 百万本 |
| 1993年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,272 | 百万本 |
| 1994年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,331 | 百万本 |
| 1995年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,368 | 百万本 |
| 1996年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,483 | 百万本 |
| 1997年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,758 | 百万本 |
| 1998年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,658 | 百万本 |
| 1999年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,768 | 百万本 |
| 2000年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,908 | 百万本 |
| 2001年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,506 | 百万本 |
| 2002年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,427 | 百万本 |
| 2003年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,387 | 百万本 |
| 2004年注1 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,257.9 | 百万本 |
| 2005年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,231.3 | 百万本 |
| 2006年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,220.9 | 百万本 |
| 2007年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,341.6 | 百万本 |
| 2008年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,354.4 | 百万本 |
| 2009年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,105.5 | 百万本 |
| 2010年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,365.7 | 百万本 |
| 2011年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,376.7 | 百万本 |
| 2012年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,403 | 百万本 |
| 2013年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,376.5 | 百万本 |
| 2014年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,473 | 百万本 |
| 2015年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,565.9 | 百万本 |
| 2016年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,676.2 | 百万本 |
| 2017年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,704.8 | 百万本 |
| 2018年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,694.5 | 百万本 |
| 2019年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,717.6 | 百万本 |
| 2020年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,387.4 | 百万本 |
| 2021年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,762.7 | 百万本 |
| 2022年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,771.9 | 百万本 |
| 2023年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,619 | 百万本 |
| 2024年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,561.4 | 百万本 |
主な企業
文具 › マーキングペン | 国内市場規模・生産量
| 年 | 月 | 生産額 | 単位 | 生産量 | 単位 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1985年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 72 | 百万本 |
| 1986年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 72 | 百万本 |
| 1987年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 69 | 百万本 |
| 1988年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 901 | 百万本 |
| 1989年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 963 | 百万本 |
| 1990年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,030 | 百万本 |
| 1991年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,000 | 百万本 |
| 1992年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 1,022 | 百万本 |
| 1993年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 930 | 百万本 |
| 1994年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 913 | 百万本 |
| 1995年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 950 | 百万本 |
| 1996年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 871 | 百万本 |
| 1997年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 879 | 百万本 |
| 1998年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 720 | 百万本 |
| 1999年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 685 | 百万本 |
| 2000年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 696 | 百万本 |
| 2001年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 620 | 百万本 |
| 2002年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 636 | 百万本 |
| 2003年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 620 | 百万本 |
| 2004年注1 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 627.9 | 百万本 |
| 2005年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 609.5 | 百万本 |
| 2006年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 598 | 百万本 |
| 2007年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 619.8 | 百万本 |
| 2008年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 617.4 | 百万本 |
| 2009年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 507.3 | 百万本 |
| 2010年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 580.6 | 百万本 |
| 2011年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 604.6 | 百万本 |
| 2012年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 623.5 | 百万本 |
| 2013年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 638.4 | 百万本 |
| 2014年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 688.8 | 百万本 |
| 2015年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 720 | 百万本 |
| 2016年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 767.4 | 百万本 |
| 2017年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 767.6 | 百万本 |
| 2018年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 773.2 | 百万本 |
| 2019年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 788 | 百万本 |
| 2020年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 633 | 百万本 |
| 2021年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 728.6 | 百万本 |
| 2022年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 733.6 | 百万本 |
| 2023年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 735.8 | 百万本 |
| 2024年 | 1月〜12月 | n/a | n/a | 769.6 | 百万本 |
主な企業
調査中
注釈
- 注12004 年から経済産業省「生産動態統計」に切り替え(2003 年までは総務省統計局「日本の長期統計系列」表 08-09-n)。定義・範囲の違いで前後が段差になることがある
- 文具 › 鉛筆: 鉛筆(グロス)→1,000グロス。長期統計の単位欄は1,000本だが値は1,000グロス
- 文具 › シャープペンシル: シャープペンシル(千本)→100万本
- 文具 › ボールペン: ボールペン計(水性+油性、完成品。千本)→100万本
- 文具 › マーキングペン: マーキングペン(千本)→100万本
出典
| 期間 | 統計 | 表・資料 |
|---|---|---|
| 1985〜2003 年 | 総務省統計局「日本の長期統計系列」 | 表 08-09-n「主要品目の生産量及び生産額 - 日用品生産量(昭和60年~平成15年)」 |
| 2004〜2024 年 | 経済産業省「生産動態統計」 | 年報・時系列表(品目ごとの対応は注釈) |
| 考察 | 経済産業省「生産動態統計」・総務省統計局「日本の長期統計系列」(このページの数字)、各社の経営判断の各ページと有価証券報告書・公式サイトの沿革 |